Publikacja przygotowana na zlecenie Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego jest kompleksową analizą kondycji polskiego systemu nauki i szkolnictwa wyższego (SWiN) latach 2019–2024.
Jak prowadzić politykę naukową?
Najnowsza edycja raportu „Nauka w Polsce: szanse i wyzwania” jest szczegółową analizą stanu polskiej nauki, opartą na twardych danych empirycznych. Eksperci OPI przeanalizowali m.in. wsparcie finansowe płynące z MNiSW oraz kluczowych agencji: Narodowego Centrum Nauki (NCN) i Narodowego Centrum Badań i Rozwoju (NCBR). Podstawowym celem badania było dostarczenie wiedzy niezbędnej do prowadzenia polityki naukowej opartej na dowodach (evidence-based policy).
– Raport OPI to niezwykle cenny dokument, który dostarcza unikalnej wiedzy i stanowi wartościową lekturę zarówno dla środowiska naukowego, jak i przedstawicieli otoczenia gospodarczego oraz regulacyjnego. Dokument „Nauka w Polsce: szanse i wyzwania” traktuję jako swego rodzaju mapę drogową – zaznacza minister nauki i szkolnictwa wyższego, Marcin Kulasek.
– Raport „Nauka w Polsce” stanowi cykliczny monitoring stanu nauki i szkolnictwa wyższego w naszym kraju, który prowadzony jest przez Ośrodek Przetwarzania Informacji na zlecenie MNiSW. Celem raportu jest kompleksowa diagnoza kondycji polskiej nauki oraz identyfikacja kluczowych wyzwań i kierunków jej rozwoju – mówi dr hab. inż. Jarosław Protasiewicz, dyrektor Ośrodka Przetwarzania Informacji. – Kształtowanie i wdrażanie polityki naukowej to proces wymagający stałej obserwacji trendów i zmian zachodzących w tym obszarze. Intencją badaczek i badaczy OPI, którzy przygotowali raport, było dostarczenie rzetelnych informacji wszystkim osobom zainteresowanym stanem nauki i szkolnictwa wyższego w Polsce – dodaje szef OPI.
Od finansów po równość szans – szeroki zakres analizy
Dokument składa się z dziesięciu rozdziałów, które kreślą wielowymiarowy obraz polskiego systemu szkolnictwa wyższego i nauki (SWiN):
- Wsparcie ze strony MNiSW, NCN i NCBR
- Umiędzynarodowienie nauki
- Aktywność Polski w Programie Ramowym Horyzont Europa
- Aktywność podmiotów systemu SWiNw Funduszach Europejskich oraz Krajowym Planie Obudowy i Zwiększania Odporności
- Aktywność i skuteczność podmiotów zaliczanych do grona wysp doskonałości w pozyskiwaniu finansowania projektowego
- Aktywność i skuteczność w pozyskiwaniu finansowania projektowego według lokalizacji podmiotów
- Aktywność i skuteczność w pozyskiwaniu finansowania projektowego ze względu na dziedziny nauki projektów badawczych
- Aktywność i skuteczność w pozyskiwaniu finansowania projektowego ze względu na płeć naukowców
- Aktywność i skuteczność w pozyskiwaniu finansowania projektowego ze względu na etap kariery naukowej
- Publikowanie w otwartym dostępie
Wzrost nakładów na badania
W treści raportu warto zwrócić uwagę na aktualne dane dotyczące finansowania.
W latach 2019–2024 dotacja celowa NCN wrosła o 29 proc., osiągając poziom 1,59 mld zł w 2024 r. Łącznie w ramach konkursów krajowych NCN (w rozstrzygnięciach z ostatnich sześciu lat) sfinansowano ponad 12,6 tys. projektów na kwotę blisko 9 mld zł. Jeszcze większą skalę wsparcia odnotowano w programach NCBR, gdzie w analogicznym okresie do finansowania skierowano projekty badawczo-rozwojowe o łącznej wartości 18,3 mld zł.
Kolejnym wartym podkreślenia wnioskiem płynącym z dokumentu jest umacnianie pozycji Polski na arenie międzynarodowej. W ramach naborów programu Horyzont Europa zakończonych w latach 2021-2024 polskie organizacje uzyskały dofinansowanie w wysokości 621,8 mln euro, zbliżając się do poziomu dofinansowania (85%), który osiągnęliśmy w całym poprzednim siedmioletnim programie ramowym Horyzont 2020. Pozyskane dofinansowanie pozwoliło nam zająć pozycję lidera wśród państw, które dołączyły do UE po 2004 roku (grupa UE13). Co istotne, prawie połowa (49%) sukcesów podmiotów systemu SWiN przypada na tzw. „wyspy doskonałości”, czyli m.in. uczelnie badawcze (IDUB) i instytuty Polskiej Akademii Nauk.
Nauka staje się globalna
Raport rzuca również nowe światło na zjawiska społeczne zachodzące wewnątrz akademii:
• przyciąganie szkół doktorskich: choć ogólna liczba doktorantów w Polsce zauważalnie spadła, to odsetek cudzoziemców na tym etapie kształcenia wzrósł
o ponad 40% w latach 2019-2024. Dane z dokumentu „Nauka w Polsce: szanse i wyzwania” wskazują, że najliczniejszą grupą podejmującą w Polsce kształcenie na tym poziomie były osoby pochodzące z Indii,
• dominacja dużych ośrodków i wyzwania dla uczelni lokalnych: Kraków, Poznań, Warszawa i Wrocław to naukowe „lokomotywy” Polski – skupiają 54 proc. badaczy i pozyskują większość środków z grantów NCN,
• zauważalny, duży odsetek artykułów z licencją Open Access (52%).Badaczki nieco częściej niż ich koledzy publikują swoje prace w otwartym dostępie, co sprzyja szybszemu obiegowi wiedzy.
Wyzwania na przyszłość
Mimo obszarów, w których widać znaczący progres, raport wskazuje też na te wymagające dalszej pracy. Chodzi m.in. o zwiększenie skuteczności w pozyskiwaniu grantów przez mniejsze ośrodki naukowe czy potrzebę wspierania mobilności młodych badaczy. Pełną publikację Ośrodka Przetwarzania Informacji można znaleźć na portalu RAD-on – to lektura obowiązkowa nie tylko dla przedstawicieli akademii, ale też dla każdego, kto chce zrozumieć, w jakim kierunku zmierza polska nauka.
Raport opracował zespół badawczy OPI w składzie: dr Marzena Feldy, Bartosz Pawlik oraz Agata Roguz.